Geschiedenis

Pater Jan Daniël Bakker s.s.s.,
stichter van Communicantes (1914-1982)

De stichting Communicantes was in zekere zin al lang volwassen, toen pater Jan Daniël Bakker s.s.s. bij een Nijmeegs notariskantoor de geboorte van Communicantes aanmeldde. Op 8 februari 1974 liet Bakker de statuten notarieel vastleggen, maar inmiddels gaf hij al jaren uitvoering aan een half-ondergrondse, half-geheime eenmansoperatie. Zoiets paste de oud-verzetsman Bakker wel. De geheimdoenerij die met Bakkers stichting gepaard ging lijkt misschien jongensboekachtig of merkwaardig. Een buitenstander kan menen dat die het gevolg was van een onverwerkt oorlogstrauma. Wie weet? Jan Bakker was gesteld op zijn privacy.
Hoe dan ook, tussen 1945 en 1989 waren onzichtbaarheid en onderduik de werkelijkheid van de vervolgde kerk in Oost-Europa, waarvoor pater Bakker Communicantes in het leven had geroepen. Loslippigheid en naamsbekendheid vormden een potentieel gevaar om contact te hebben met de gelovigen in Oost-Europa en voor die mensen zelf. Communicantes genoot amper publieke bekendheid. Pater Bakker steunde ondergrondse priesters in Oost-Europa sinds de jaren ’40 met boeken en tijdschriften, geld voor levensonderhoud en medicijnen. In Nederland wilde Bakker zijn publiek doordringen van de onrechtmatige onderdrukking van kerk en gelovigen. Hij schreef daartoe talrijke artikelen in de katholieke pers, meestal onder zijn pseudoniem Daan Scholten – de naam van zijn grootvader van moederszijde.Communicantes was een nevenactiviteit die tot hoofdbezigheid uitgroeide. In de jaren ’40 nam pater Bakker, samen met anderen, het initiatief tot de Vereniging van Seminarie- en Kloosterbibliotheken (VSKB) die theologische bibliografieën samenstelde en ze wereldwijd distribueerde. De werkzaamheden van de VSKB evolueerden langzaam tot een boekenbestelcentrale, de World Library Service (WLS), en Bakker gaf er leiding aan. Via VSKB en WLS kwam Bakker in contact met katholieke theologen in bijvoorbeeld Polen, Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije die meestal in de vorm van boeken en tijdschriften steun ontvingen. Deze contacten bleven intact nadat de VSKB in 1974 werd opgeven en WLS in 1979 de deuren moest sluiten. De activiteiten voor de verdrukte kerk in Oost-Europa hadden inmiddels onderdak gevonden bij Communicantes.Vanuit zijn engagement bezocht pater Jan Bakker vele malen de landen achter het IJzeren Gordijn, maar daarvan heeft hij soms slechts weinig sporen nagelaten. Zo kan het gebeuren dat de huidige medewerkers van Communicantes op reis een onbekende bekende tegenkomen, die pater Bakker in het verleden heeft ontmoet.De ideeën van het Vaticaanse concilie en de verbreiding daarvan lagen pater Jan Bakker zeer na aan het hart. Zo heeft hij jarenlang geprobeerd de Nederlandse De nieuwe katechismus (1966) in Russische en Hongaarse vertaling uit te laten geven. Verder heeft hij steeds geprobeerd onduidelijkheden weg te nemen en het vertekende beeld te corrigeren, dat van de rooms-katholieke in Nederland in de jaren ’70 was ontstaan, ook in Oost-Europa. Bakker was een pleitbezorger van de zaak van de verdrukte kerk in Nederland, waar hij zich niet aflatend voor heeft in gezet. 67 jaar oud stierf pater Jan Daniël Bakker onverwacht op 23 april 1982.In de jaren ’80 bemiddelde de stichting voor theologische gastcolleges, vooral in Tsjechoslowakije en Hongarije. Ook werden druk en distributie van boeken verzorgd. Daarbij werd voortgebouwd op het werk dat pater Bakker was begonnen.

Enkele archiefstukken van en over pater Bakker
1940: Wijdingsbrief, getuigschrift van pater Bakkers priesterwijding 18 februari 1940
1959: Apostolische zegen over het werk van de VSKB ondertekend door kardinaal Domenico Tardini, staatssecretaris van paus Johannes XXIII, 19 februari 1959
1961: Pater Bakker aan pater A. Wap, Djakarta in een poging om liturgische boeken via Indonesië naar Litouwen te verschepen, 8 augustus 1961
1970: Actie bevordering dialoog Oost en West een nota met daarin de voorgeschiedenis van Communicantes, 14 augustus 1970
1974: Communicantes wat is dat? een beknopte uitleg van doel en werkzaamheden, september 1974
1982: Bidprentje van pater Bakker naar aanleiding van zijn overlijden en begrafenis op 23 en 28 april 1982