‘Religieloze cultuur’ in Polen

Dietrich Bonhoeffer, Benno Jacob, Katharina Staritz en Edith Stein, wat is de boodschap van deze vier theologen voor de 21ste eeuw? Deze vraag stond centraal tijdens een gespreksavond in het Edith Stein Huis in Wroclaw. Ongeveer twintig deelnemers bespraken op 13 december 2012 de cultuurvisie van de lutheraan Bonhoeffer, de jood Jacob, de evangelische Staritz en de katholiek Stein. Hoe zagen deze in Wroclaw geboren denkers de relatie tussen cultuur, maatschappij, beschaving en religie?
Nagedacht werd over Bonhoeffers idee van een ‘religieloze cultuur’. God wordt misbruikt, zegt Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), wanneer mensen Hem als poetslap gebruiken om de gevolgen van onwetendheid en morele gebreken en de zorgen van de mens weg te poetsen. Dit noemde hij religie in tegenstelling tot geloof. Katharina Staritz (1903-1953), dominee in de Magdalakerk van Wroclaw, verzette zich tegen de nazicultuur die gebaseerd was op uitsluiting. En als een van de eerste vrouwelijke dominees moest zij ook zelf ervaren hoezeer zij een uitzondering was in haar eigen Duitse Evangelische Kerk. Bij Benno Jacob (1862-1945) lazen de deelnemers hoe religie en cultuur juist samenvallen. Cultuur houdt in dat mensen waardig leven vanuit de tien geboden. Edith Stein (1891-1942) schreef onder andere over het recht van vrouwen om te studeren, toen om dat recht nog gestreden moest worden.
Tijdens deze avond werd duidelijk dat cultuur doorgaans op twee manieren ter sprake komt. Exclusivistisch: centraal staat dan wie er wel en wie er niet bij hoort – of inclusivistisch: de eigen cultuur staat principieel open voor iedereen. Vanuit hun eigen religieuze tradities pleitten Bonhoeffer, Jacob, Staritz en Stein voor een inclusieve cultuur. Mooie idealen ten spijt bleek de Poolse realiteit complexer. De Lutherse dominee Dawid Mendrok bijvoorbeeld legde uit dat zijn kerk vrouwen nog niet toelaat tot het ambt, omdat zoiets in de Poolse cultuur niet geaccepteerd zou worden. Dat juist mannen daarover beslissen was zonder uitleg duidelijk.

Deze bijeenkomst was de derde van de vierdelige cyclus Vier Theologen uit Breslau, die wordt georganiseerd door de stichting Huis van de Vrede met de vereniging Edith Stein, de Poolse sectie van het Bonhoeffer Gezelschap en de protestantse en katholieke theologische opleidingen in Wroclaw. Dit gebeurd met steun van de Nederlandse stichting Communicantes. De bijeenkomsten staan onder leiding van de Nederlands-Poolse theoloog Edward Skubisz.